اختراعات ایرانیان در دریانوردی
اختراعات ايرانيان در دريانوردي:
کهنترين سند دريانوردي ايرانيان، مهري است که در چغاميش خوزستان بدست آمده است تاريخ تمدن ناحيه چغاميش به ششهزارسال پيش از ميلاد ميرسد اين مهر گلين، يک کشتي را با سرنشينانش نشان ميدهد در اين کشتي يک سردار پيروز ايراني، بازگشته از جنگ، نشسته، و اسيران زانوزده در جلوي او ديده ميشوند در اين مهر يک گاو نر و يک پرچم هلالي شکل هم ديده ميشوند نقشهاي برجسته پاسارگاد نمايانگر توانمندي دريايي ايرانيان و فرمانروايي ايشان بر هفتدرياست.
قطب نما:
در مورد اختراع قطبنما روايتهاي زيادي وجود دارد تني چند از دانشمندان آن را به چينيها و يا حتي ايتالياييها نسبت ميدهند اما بيشتر دانشمندان همداستانند که قطبنما به وسيله ايرانيان ساخته شده است قطبنماي ايراني برخلاف قطبنماي چيني که 24 جهت داشت، داراي 32 جهت بودهاست عدد 32 علاوه بر نشاندادن دقت بيشتر قطبنماي ايراني، نمايانگر آشنايي ايرانيان با اعداد در مبناي 2 و دانش رياضي پيشرفته آنان است،که خود بحث جداگانه و بسيار مفصلي را ميطلبد در افسانههاي کهن ايراني آمده است که اسفنديار رويين به هنگام حرکت براي نبرد با اژدها از پيکاني آهنين سود ميجسته، که همواره جهت ثابتي را به او نشان ميداده است در دوران نخستين اسلامي، قبلهنما توسط ايرانيان به قطبنما افزوده شد تا همواره و در هر وضعيتي بتوان جهت درست قبله را پيدا نمود ايرانيان از اين اختراع استفاده کامل نموده و آن را به ديگر مسلمانان شناساندند نامهاي فارسي اجزاي قطبنما در زبان عربي شاهد تاريخي مسلمي است که کاربرد قطبنما از طريق ايرانيان به دست ديگر ملتهاي مسلمان رسيده است.
سکان:
اختراع فرمان کشتي (سکان - سوکان) از سوي تمامي دانشمندان، بدون استثنا، به ايرانيان نسبت داده شده است در روايتها وداستانهاي ايراني چنين آمده است که سندباد، ناخدا و دريانورد پرآوازه ايراني اهل بندر سيراف، سکان را اختراع کرده است نامهاي نيز از معاويه، فرمانده نيروي دريايي مسلمانان در درياي مديترانه، به خليفه دوم بر جاي مانده که در آن از مزاياي اين اختراع ايرانيان و برتري کشتيهاي ايراني داراي سکان به کشتيهاي رومي سخن گفته است در اين نامه او از خليفه درخواست نموده که کليه امور دريانوردي، کشتيراني و درياپويي به ايرانيان واگذار شود ترجمه متن اين نامه در کتاب اسماعيل رايين، دريانوردي ايرانيان، آورده شده است.
ژرفاياب:
براي تعيين ژرفناي آب در دريا، به ويژه مناطق ساحلي درياي پارس و درياي مکران، ايرانيان ابزاري اختراع نموده و به کار ميبردند که شباهت زيادي به شاقول بنايي داشته است هرچند که اختراع اين سوند باستاني به سندباد ناخداي پرآوازه ايراني نسبت داده شده است، اما اکتشافات اخير کشتيهاي غرق شده ايراني در درياي اژه، که در يورش به يونان شرکت داشتهاند، نشان ميدهد که از دوران هخامنشيان، ايرانيان اين ابزار را شناخته و به کار ميبردند
مسافت ياب:
دريانوردان ايراني، از زمانهاي باستان، ابزارهايي براي پيمودن مسافتهاي دريايي به کار ميبردهانديکي از اين ابزارها ريسماني بوده که به تدريج باز ميشده، که پس از رسيدن به انتها، آن را ميپيچيدند و دوباره استفاده ميکردهاند.
رهنامهها:
راهنامهها، نقشهها و نوشتههايي بودند که در آنها کليه اطلاعات مربوط به دريانوردي ثبت و مستند شده بود ايرانيان از روزگار باستان، مبتکر و صاحب رهنامههايي بودهاند و به کمک آنها دريانوردي و درياپويي ميکردهاند رهنامههاي ايرانيان، اطلاعات و آگاهيهايي در مورد بنادر و جزاير، گاهشناسي و جهت يابي، جريانهاي دريايي، جريانهاي هوايي، ابزارهاي دريانوردي و را در بر داشتهاند پس از اسلام، بسياري از رهنامههاي دوران ساساني به عربي ترجمه شد و دريانوردان دوران اسلامي، بهره فراواني از آنان برگرفتند.
پيل الکتريکي:
در سال 1330 خورشيدي، باستان شناس آلماني ويلهلم کونيک و همکارانش در نزديکي تيسفون ابزارهايي از دوران اشکانيان را يافتند پس از بررسي معلوم شد که اين ابزارها پيلهاي الکتريکي هستند که به دست ايرانيان در دوران اشکانيان ساخته شده و به کار برده ميشدهاند او اين پيلهاي تيسفون را باتري بغداد (Baghdad Battery) ناميد جهت آگاهي بيشتر از اين پيل الکتريکي ميتوانيد به سايتهاي با موضوع Baghdad Battery در اينترنت مراجعه نماييد اکتشاف اين اختراع ايرانيان به اندازهاي تعجب و شگفتي جهانيان را بر انگيخت که حتي برخي از دانشمندان اروپايي و امريکايي اين اختراع ايرانيان را به موجودات فضايي و ساکنان فراهوشمند سيارات ديگر که با بشقابهاي پرنده و کشتيهاي فضايي به زمين آمده بودند، نسبت دادند، و آن را فراتر از دانش انديشمندان و پژوهشگران ايراني دانستند براي ايشان پذيرفتني نبود که ايرانيان 1500 سال پيش از گالواي ايتاليايي (1786 ميلادي) پيل الکتريکي را اختراع نموده باشند (براي آگاهي بيشتر ميتوانيد به کتاب ارابه خدايان نوشته اريکفندنيکن مراجعه کنيد) ايرانيان از اين پيلهاي الکتريکي جريان برق توليد ميکردند و از آن براي آبکاري اشياء زينتي سود ميجستند اما در پهنه دريانوردي ايرانيان از اين اختراع جهت آبکاري ابزارهاي آهني در کشتي و جلوگيري از زنگ زدن و تخريب آنها استفاده ميکردند.
کشتيسازي:
فرهنگ فني و مهندسي ايرانيان از ديدگاه دريانوردي و کشتيسازي بسيار غني و پربار است آبهاي درياي پارس، درياي عمان، و اقيانوس هند، همچنين رودخانههاي جنوب غربي ايران، از ديرباز پهنه دريانوردي و درياپويي ايرانيان بوده است در شاهنامه فردوسي، چندين بار، از کشتيسازي و کشتيراني ايرانيان، سخن رانده شده است قدمت و پيشينه اين رشته از دانش و فن مهندسي ايرانيان را از سرودههاي فردوسي ميتوان دريافت فردوسي از جمشيد، پادشاه پيشدادي، به عنوان نخستين انساني که هنر غواصي و صنعت کشتيسازي و دريانوردي را به ديگران آموخت، نام برده است ميتوان دريافت که دانشمندان ايراني در دوره تابندگي نژاد آريا که در شاهنامه فردوسي به نام دوره پادشاهي جمشيد نام برده شده است، موفق به اختراع کشتي و فنون دريانوردي و درياپويي شدهاند
گذرکرد زان پس به کشتي بر آب ***** ز کشور به کشور برآمد شتاب
(فردوسی)
کشتيراني در آبهاي ايران از ديرباز انجام ميشده و با توجه به اين سنت دريانوردي، نياز به کشتيسازي و سودجستن از ابزارهاي دريانوردي در ايران وجود داشته است نخستين کشتيهايي که در رودخانههاي ميانرودان آمدوشد ميکردند، به شکلهاي گوناگون ساخته ميشدند و ابزار حرکت دادن آنها پارو بوده است نبردناوهاي ايراني در زمان هخامنشيان، بزرگترين کشتيهاي جنگي زمان خود بودند که سه رديف پارو زن و بادبان داشتند و با سرعت 80 ميل دريايي در روز حرکت ميکردند هر نبردناو شامل 200 جنگجو بود که 30 نفر از آنها سربازان زبده پارسي، تکاور، بودهاند نيروي دريايي ايران در زمان ساسانيان نيز، قدرت مطلق در درياي پارس و اقيانوس هند بوده که زير بناي فرهنگ دريانوردي و درياپويي مسلمانان را تشکيل داد.
استرلاب:
استرلاب astrolabe ، ابزاري بوده که در جهان باستان براي تعيين وضعيت ستارگان نسبت به کره زمين به کار ميرفته است استرلاب، در سه گونه استرلاب خطي، استرلاب صفحهاي و استرلاب کروي ساخته ميشده است قطعات استرلاب نسبت به يکديگر حرکت کرده و ميتوانستند جهت ستارگان، ارتفاع جغرافيايي آنها و فواصل نسبي را مشخص نمايند استرلاب در دريانوردي، براي جهتيابي به کار ميرفته است استرلابهاي ايراني از برنج و آلياژهاي ديگر مس ساخته ميشدهاند هرچند پارهاي مورخان اختراع اوليه استرلاب را به يونانيان و فنيقيان نسبت ميدهند، اما سهم انديشورزان ايراني در اختراع انواع گوناگون استرلاب و تکامل و افزودن بخشهاي مختلف آن، انکارناپذير بوده و از سوي تمامي تاريخنگاران ثبت شده است.
نقشهبرداري:
از دورانهاي پيشين در ايرانزمين کارهاي مهندسي با سودجستن از ابزارهاي مساحي و پياده کردن نقشه انجام ميگرفته است نقشهبرداري از سواحل و تعيين مسيرهاي ايمن دريايي، به ويژه در نقاط کمعمق، از وظايف نيروي دريايي ايران بوده است.
ابزارهاي اندازهگيري:
تراز (تئودوليت) تراز شاهيني، که نخستين نوع تئودوليت به شمار ميآيد توسط کرجي مخترع و دانشمند ايراني، اختراع شده است اين دستگاه شامل صفحهاي مدرج بوده که به وسيله زنجيري از ميلهاي آويزان ميشده است با تعيين امداد افقي ميتوان مستقيم اختلاف ارتفاع بين دو نقطه را از روي درجهبندي آن تعيين نمود.
شاخص خورشيدي:
پيشينه تعيين تغيير زمان از طريق اندازهگيري سايه آفتاب به زمان باستان برميگردد در آغاز، شاخصهاي خورشيدي، ويژه اندازهگيري زمان و حرکت خورشيد، از سايه ساختمانها و درختان تشکيل ميشده است بهتدريج، با گذشت زمان از ابزارهايي که به صورت شاخص قائم بر روي صفحهاي قرار داده ميشده ساخته شدند شاخصهاي آفتابي معمولا ارتفاع خورشيد و عرض جغرافيايي روزانه را مشخص مينمودند علاوه بر اين شاخصها شواهدي هم در دست است که ايرانيان از ابزارهاي آفتابي ديگري براي مشخص نمودن طول جغرافيايي و جهت سود ميجستند در دوران اسلامي، دريانوردان ايراني، براي مشخص نمودن جهت مکه، جهت انجام وظايف مذهبي روزانه، در هر نقطه شاخصهايي ساخته بودند در اين ابزار يک شاخص آفتابي قائم نصب شده که زمان را مشخص ميکرده و آنگاه با گرداندن آن ابزار در امتداد مدار، جهت مکه کاملا مشخص ميشده است.
ابزار نمايش و پردازش حرکت سيارات:
از جمله ابزارهايي بوده که ريشههاي تاريخي آن را نياز به مطالعات ستاره شناسي و دريانوردي تشکيل ميدهد، اين ابزارها براي نمايش حرکت سيارات، زمين و خورشيد و همچنين محاسبات زاويهاي و طولي به کار ميرفته است اينکه ايرانيان، دستکم 1500 سال پيش از اروپاييان ميتوانستند طول جغرافيايي را، به ويژه در دريا، از نصفالنهار مبدا (نيمروز – سيستان) حساب کنند، از سوي بسياري از دانشمندان و تاريخنگاران پذيرفته شده است اين محاسبات و پردازشهاي پيچيده، بدون سودجستن از ابزارهايي که در مثلثات و محاسبات زاويهاي به کار ميرود، غيرممکن بوده است يکي از اين ابزارها که در لاتين اکواتوريوم، Equatorium ناميده ميشود براي تعيين مدار خورشيد و سيارات به کار ميرفته است.مواد نفتي:
مواد نفتي به صورتهاي گوناگون در جهان باستان، ايران و ميانرودان، شناخته شده و به کار برده ميشده است گذشته از استفادههاي سوختي و گرمائي که از آغاز عمل شناخت قير و برداشتهاي متافيزيکي از آتش و آتشجاويدان بوده، در دانش و فناوري استفاده ميشده است کاربرد آن به صورت عامل چسباننده، عايقبندي کننده و ملات بوده است ايرانيان، کف کشتيها را قيراندود و نفوذ ناپذبر ميساختهاند.
استفاده از آتش در صنايع نظامي:
کاربرد آتش در جنگ، براي سوزاندن کشتيها و تاسيسات دريايي دشمن، از دوران باستان معمول بوده است در ارتش ايران، هم در نيروي زميني و هم در نيروي دريايي همواره گروهي به نام نفتانداز، نپتان يا نفات، با اونيفورم ويژه خود ماموريت پرتاب مواد قيري و نفتي را بر عهده داشتهاند سادهترين روش،پرتاب آتش با تير بوده است، اين روش سپس به صورت پرتاب ظرفي از آتش، نارنجک مانند، تکامل پيدا نمود براي پرتاب ظرفهاي بزرگ از ابزارهاي مکانيکي، همچون منجنيق، سود ميجستند نفت يا نپتا، که در شاهنامه از آن تحت عنوان قاروره ياد شده است، تا مدتها جزو اسرار نظامي بود پروکوپيوس، Preoccupies، تاريخ نگار رومي در سده ششم ميلادي، از روغن مادها نام ميبرد و ميگويد که ايرانيان، ظرفهايي از روغن مادها و گوگرد را پر کرده و آنها را آتش زده و به سوي دشمن پرتاب ميکنند پروکوپيوس ميگويد که اين ماده در روي آب شناور مانده و به محض تماس، کشتيهاي دشمن را به آتش ميکشيده است در شاهنامه فردوسي واژه قير به صورت قار به کار رفته است.
چو درياي قار است گفتي جهان ***** همه روشناييش گشته نهان
يکي خيمه زد بر سر از رود قار ***** سيه شد جهان، چشمها گشت تار
(فردوسی)
خشاب (چراغ دريايي):
از دورانهاي پيشين در درياي پارس ساختمانهايي ساخته بودند که بر فراز آنها آتش افروخته ميشد اين ساختمانها عمل برجدريايي و چراغدريايي را براي راهنمايي دريانوردان و همچنين خبررساني انجام ميدادند فاصله اين چراغهاي دريايي چنان بوده که با پديد شدن يکي، ديگري نمايان ميشده است برجهاي دريايي، با آتشي که بر فراز آنها افروخته ميشد، به چند دليل ساخته ميشدند نخست آنکه، با بالا آمدن آب در زمينهاي کم عمق اين خطر وجود داشته که کشتيها ندانسته به سوي آبهاي کم عمق رفته، به شن نشسته و نابود شوند دوم آنکه، با ديدن نور در تاريکي، کشتيها، در تاريکي شبانگاه و هواي ابري راه و جهت خود را بيابند سوم اينکه، در صورت يورش دزدان و غارتگران دريايي، به پادگانهاي زميني و رزمناوها خبر داده تا به سرعت جهت مقابله با آنها اقدام کنند دليل چهارم اين بوده است که دريابانهاي مستقر در اين ساختمانها، پديدههاي هواشناختي و درياشناختي را ثبت ميکردهاند دريانوردان تازهکار ايراني از اين اطلاعات براي رويارويي با رخدادهاي هوا و دريا، به ويژه رخدادهاي چرخهاي و دورهاي استفاده ميکردند.
چکيده نويسي:
در دربار پادشاهان ايراني، گروهي از دبيران وظيفه داشتند که گزارشهاي رسيده از اطراف کشور را کوتاهنوشته کرده به مقامات بالاتر ارائه دهند در امر دريانوردي و کشتيراني هم نياز دريانوردان ايراني در به همراه داشتن چکيدهاي از سفرهاي پيشين ديگر درياپويان در مسيرهاي دريايي، باعث گسترش اين فن در ميان دريانوردان بوده است.
دوربين:
در تاريخ سلسله پادشاهي يوان در چين مندرج شده که براي تاسيس رصدخانه پکن، به سرپرستي کوئوشوچينگ منجم دربار، تعدادي ابزارهاي رصدي از رصدخانه مراغه در ايران خريداري شده است از جمله اين ابزارها ذات الحلق، عضاده (اليداد)، دو لوله رصد، صفحه اي با ساعتهاي مساوي، کره سماوي، کره زمين، تورکتوم (نشان دهنده حرکت استوا نسبت به افق) هستند چينيان لوله رصد را وانگ-تونگ ناميدهاند به گفته تاريخ سلسله پادشاهي يوان ايرانيان از اين اختراع نه تنها براي رصد اجرام آسماني، بلکه براي مشاهده دوردستها، به ويژه در دريا سود ميجستهاند.
پزشکي دريايي:
در سفرهاي دريايي اکتشافي که در زمان هخامنشيان انجام ميشد، همواره پزشکاني با کاروانهاي دريايي همراه بودند که وظيفه مراقبتهاي بهداشتي دريانوردان را بر عهده داشتهاند در دانشگاه جنديشاپور، دوره ساسانيان، هم بخشي به گردآوري اطلاعات در باره بيماريهاي دريانوردان و راههاي درمان آنها اختصاص داشته است اما نخستين کتابي که در اين باره نوشته شد، بخشي از کتاب جامع ، فردوس الحکمه، است که توسط علي بن ربان طبري (تبرستاني)، پزشک ايراني، گردآوري و تاليف شده است ربان تبرستاني، يک پزشک بود که در طي سفرهاي فراوان دريايي خود اطلاعاتي در باره بيماريهاي دريانوردان و درمان آنها گردآوري نمود او يادداشتهاي ارزشمند خود را براي پسرش علي به ميراث گذاشت عليبنربان تبري نخستين کتاب جامع در پزشکي را نوشت که بخشي از آن به بيماريهاي دريايي و درمان آنها اختصاص داشت هم او بود که در زمان اقامتش در شهر ري به آموزش پزشکي پرداخت و رازي پزشک نامدار ايراني و کاشف الکل، شاگرد او بوده و اصول علم طب را از وي فراگرفته بود ابوعليسينا هم در بخش پنجم کتاب قانون، بيماريهاي کل بدن، فصلي را به بيماريهاي دريايي اختصاص داده است علي بن عباس اهوازي نيز در دانشنامه پزشکي خود در سده چهارم هجري در اين زمينه مطالبي را ارائه داشته است.